abcprawa.pl

11. Normy czasu pracy

11.1.  Czas pracy

Czas pracy w prawie pracy nie oznacza li tylko czasu wykonywania danej pracy. Do tej kategorii, zgodnie w poniższym przepisem,  zaliczany jest również czas, w którym pracownik nie wykonuje pracy, lecz pozostaje do dyspozycji pracodawcy.

Art. 128. § 1. Czasem pracy jest czas, w którym pracownik pozostaje w dyspozycji pracodawcy w zakładzie pracy lub w innym miejscu wyznaczonym do wykonywania pracy.

Oznacza to, iż jeżeli nie z naszej winy nie pracujemy, lecz w każdym momencie możemy rozpocząć pracę na życzenie pracodawcy, to czas owego oczekiwania na pracę również wlicza się do czasu pracy.

Co prawda stosunek pracy nawiązywany jest jako czynność dwustronna wymagająca akceptacji obydwu stron, jednak treść warunków pracy nie jest dowolna. Jednym z ograniczeń jest długość czasu pracy w jednostce czasu. 

Art. 129. § 1. Czas pracy nie może przekraczać 8 godzin na dobę i przeciętnie 40 godzin w przeciętnie pięciodniowym tygodniu pracy w przyjętym okresie rozliczeniowym nieprzekraczającym 4 miesięcy

Słowem kluczowym w powyższym przepisie jest słowo "przeciętnie". Oznacza to, ze nie codziennie musi to być 8 godzin, niekoniecznie 40 godzin w tygodniu i nie każdy tydzień musi mieć 5 dni roboczych. Powyższe wartości należy uzyskać licząc statystyki z okresu nie przekraczającego 4 miesięcy. W wyjątkowych sytuacjach, okres rozliczeniowy może sięgać nawet 12 miesięcy. Takie rozwiązanie dopuszczalne jest wtedy, gdy stosowanie krótszego okresu wiązałoby się z koniecznością sztucznego zwiększania zatrudnienia a więc i zawyżania kosztów.

11.2. Nadgodziny

Praca wykonywana ponad obowiązujące pracownika normy czasu pracy, a także praca wykonywana ponad przedłużony dobowy wymiar czasu pracy, wynikający z obowiązującego pracownika systemu i rozkładu czasu pracy, stanowi pracę w godzinach nadliczbowych (art. 151).

Zjawisko nadgodzin wynika z faktu, iż okresowe, krótkotrwałe zwiększenie ilości zadań do wykonania wymaga zwiększenia nakładów pracy. Zwiększanie zatrudnienia jest długookresowym związaniem się prawami i obowiązkami z pracownikiem. Znacznie łatwiej i bardziej ekonomicznie jest zwiększenie czasu pracy pracowników już zatrudnionych.

Praca w godzinach nadliczbowych jest dopuszczalna w razie:

1)  konieczności prowadzenia akcji ratowniczej w celu ochrony życia lub zdrowia ludzkiego, ochrony mienia lub środowiska albo usunięcia awarii,

2)  szczególnych potrzeb pracodawcy (art. 151).

W istocie powyższa regulacja daje zielone światło praktycznie każdej sytuacji, gdy pracodawca tego chce. Istnieją jednak ograniczenia czasowe - liczba godzin nadliczbowych nie może przekroczyć dla poszczególnego pracownika 150 godzin w roku kalendarzowym (art. 151 § 3) a tygodniowy czas pracy łącznie z godzinami nadliczbowymi nie może przekraczać przeciętnie 48 godzin w przyjętym okresie rozliczeniowym (art. 131).

Nadgodzin nie dopuszcza się na stanowiskach pracy, na których występują przekroczenia najwyższych dopuszczalnych stężeń lub natężeń czynników szkodliwych dla zdrowia (art. 151 § 2).

Z nadgodzinami wiążą się również dodatkowe przywileje w zakresie wynagrodzeń. Poniższy przepis precyzuje wysokość dodatków za pracę w godzinach nadliczbowych.

Art. 151¹. § 1. Za pracę w godzinach nadliczbowych, oprócz normalnego wynagrodzenia, przysługuje dodatek w wysokości:

1)  100 % wynagrodzenia - za pracę w godzinach nadliczbowych przypadających:

      a)    w nocy,

     b)    w niedziele i święta nie będące dla pracownika dniami pracy, zgodnie z obowiązującym go rozkładem czasu pracy,

    c)    w dniu wolnym od pracy udzielonym pracownikowi w zamian za pracę w niedzielę lub w święto, zgodnie z obowiązującym go rozkładem czasu pracy,

2)  50 % wynagrodzenia - za pracę w godzinach nadliczbowych przypadających w każdym innym dniu niż określony w pkt 1.

W zamian za czas przepracowany w godzinach nadliczbowych pracodawca, może udzielić pracownikowi w tym samym wymiarze czasu wolnego od pracy. To znaczy, iż innego dnia pracownik może otrzymać tyle samo godzin płatnego wolnego, ile przepracował w nadgodzinach. W ten sposób w istocie statystycznie wyrównuje się liczbę przepracowanych godzin w kierunku normy prawnej.

11.3. Czas odpoczynku

W prawie pracy uregulowane są nie tylko kwestie długości czasu pracy, lecz również problem odpoczynku w wymiarze dobowym i tygodniowym. Wynika to z ograniczoności kondycji ludzkiej. Chodzi o to by pęd ku efektom ekonomicznym nie doprowadził do negatywnych skutków zdrowotnych.

Przede wszystkim, pracownik, którego dobowy wymiar czasu pracy wynosi co najmniej 6 godzin, ma prawo do przerwy w pracy trwającej co najmniej 15 minut (zazwyczaj wykorzystywanej do zaspokojenia potrzeb fizjologicznych). Czas ten wliczany jest do czasu pracy, tzn. pracownik otrzymuje za niego wynagrodzenie, tak jakby go przepracował (art. 134).

Po drugie, w każdej dobie, pracownikowi przysługuje prawo do co najmniej 11 godzin nieprzerwanego odpoczynku (art. 132).

W ujęciu tygodniowym, pracownikowi przysługuje prawo do co najmniej 35 godzin nieprzerwanego odpoczynku (art. 133) - w razie pracy zmianowej odpoczynek nie powinien być krótszy niż .

24 godziny. 

11.4. Organizacja czasu pracy

    Pomimo powyżej wskazanych norm pracy, czasami rzeczywistość wymusza wprowadzenie innej organizacji pracy opartej na innej strukturze czasu pracy. Jeżeli jest to uzasadnione rodzajem pracy lub jej organizacją, dopuszczalne jest przedłużenie dobowego wymiaru czasu pracy nawet do 16 godzin, jednak wtedy skraca się długość dopuszczalnego okresu rozliczeniowego.  Poza tym, przedłużony dobowy wymiar czasu pracy jest równoważony krótszym dobowym wymiarem czasu pracy w niektórych dniach lub dniami wolnymi od pracy.

11.5. Praca w niedziele i święta

Pozostaje jeszcze do wspomnienia głośna kwestia pracy w niedziele i święta. Problem ma dwa aspekty:

a) religijny - zdecydowana większość polskiego społeczeństwa identyfikuje się z katolicyzmem oraz innymi systemami religijnymi o proweniencji judeo-chrześcijańskiej, zatem praca w te dni wiąże się z trzecim przykazaniem Dekalogu,

b) humanitarny - rozwój osoby ludzkiej zakłada odpowiednie proporcje między pracą i odpoczynkiem, czasem poświęconym sprawom zawodowym oraz czasem spędzonym z rodziną - praca niedzielna w dużej mierze koliduje z tym założeniem.

Przepisy Kodeksu pracy stanowią, iż co prawda niedziele i święta są dniami wolnymi od pracy (Art. 151⁹), to jednak zgodnie z art. 151¹⁰ Kodeksu pracy, jest ona w wielu sytuacjach dozwolona. Prawo pozwala na pracę w niedzielę i święta w sytuacjach, które uznaje za wyjątkowe i konieczne z punktu widzenia interesów społecznych lub wynikających z konieczności technologicznych. Debata publiczna nie neguje istnienia sytuacji konieczności pracy w ww. dni, lecz podważa niektóre z przesłanek (np. czy niedzielny handel jest społeczeństwu życiowo potrzebny?).

Trzeba jednak pamiętać, iż pracownikowi wykonującemu pracę w niedziele i święta pracodawca jest obowiązany zapewnić inny dzień wolny od pracy. W zamian za pracę w niedzielę, dzień wolny musi być udzielony w okresie 6 dni kalendarzowych poprzedzających lub następujących po takiej niedzieli. Natomiast w odniesieniu do pracy w święto, dzień wolny powinien być udzielony w ciągu okresu rozliczeniowego.

Ćwiczenia:

11.1.  Rozwiąż problem (sytuacja hipotetyczna)

W rozliczeniu godzin Witolda S. otrzymano 220 godzin roboczych z czego 16 godzin przypadło na niedziele. Ile wynosić będzie płaca brutto jeżeli stawka godzinowa wynosi 15 zł.?

Legenda:

KP - Kodeks pracy więcej >>>

© Jerzy Przeniczka    praxe@wp.pl    tel. 602763872