19. Osoba fizyczna

19.1. Zdolność prawna i zdolność do czynności prawnych

Podmiotami działającymi w prawie cywilnym są osoby fizyczne oraz osoby prawne. Każdej z nich można przypisać dwa prawa:

• prawo do bycia podmiotem praw i obowiązków,
• prawo do zmiany tych praw i obowiązków.

Pierwsze z praw nazywa się zdolnością prawną. Podstawowym przykładem tejże zdolności jest prawo do bycia włascicielem. Jako ciekawostkę można podać, iż trzylatem może być miliarderem, lecz nie ma praw do zakupu niczego, coby wykraczało poza zakupy codziennego użytku.

Możliwość zmiany praw i obowiązków związanych z daną osobą nazywa się zdolnościa do czynności prawnych. Chodzi tutaj o prawo do wyrażania woli ze skutkiem prawnym. Zdolność do czynności prawnych najpełniej przejawia się w zaciąganiu i spłacaniu zobowiązań.

19.2. Osoba fizyczna jako podmiot praw

Zdolność prawną osoba fizyczna posiada od momentu urodzenia aż do chwili śmierci. Nie dotyczy to jednak sytuacji, gdy dziecko zmarło przed porodem. W okresie prenatalnym, dziecko ma tzw. warunkową zdolność prawną. Oznacza to, że można mu przekazac prawa przed rozwiązaniem, ale rzeczywistym podmiotem prawa zostanie dopiero, gdy się urodzi. W razie poronienia, uznaje się, iż dziecko nigdy nie miało zdolnosci prawnej, więc nigdy nie było podmiotem jakichkolwiek praw majątkowych. Zgodnie z tym, co powiedzieliśmy sobie w poprzednim punkcie, każdy, kto się urodził jest podmiotem praw i obowiązków.

Zdolność do czynności prawnych osoba fizyczna nabywa wraz z wiekiem.

Od urodzenia do 13 urodzin, dziecko pozbawione jest zupełnie zdolności do czynnosci prawnych. Oznacza to, iż w tym wieku, człowiek nie może dokonywać czynności prawnych wykraczających poza umowy należące do umów powszechnie zawieranych w drobnych bieżących sprawach życia codziennego (np. zakup lizaka). W sytuacji, gdy zakup dotyczył drobnych codziennych czynności prawnych, lecz w oczywisty sposób naruszono interes kupującego, czynność uznaje się za nieważną (podobnie jak w przypadku zobowiązań wykraczających poza drobną codzienność).

Nieletni, który ukończył 13 rok życia uzyskuje częściową zdolność do czynności prawnych. Osoba ograniczona w zdolności do czynności prawnych może bez zgody przedstawiciela:

• zawierać umowy należące do umów powszechnie zawieranych w drobnych bieżących sprawach życia codziennego (zakupy w sklepie, przejazd autobusem itp.),
• rozporządzać swoim zarobkiem, chyba że sąd opiekuńczy z ważnych powodów inaczej postanowi,
• rozporządzać przedmiotami oddanymi jej przez przedstawiciela ustawowego do swobodnego użytku (w tym zakresie uzyskuje pełną zdolność w zakresie czynności prawnych, które tych przedmiotów dotyczą; wyjątek stanowią czynności, do których dokonania nie wystarcza według ustawy zgoda przedstawiciela ustawowego),
• podpisać umowę o pracę oraz dokonywać czynności prawnych, które jej dotyczą; jednakże gdy stosunek pracy sprzeciwia się dobru tej osoby, przedstawiciel ustawowy za zezwoleniem sądu opiekuńczego może stosunek pracy rozwiązać.

Pełną zdolność do czynności prawnych (tj. w pełni samodzielne i odpowiedzialne podejmowanie czynności prawnych) uzyskuje osoba pełnoletnia. Pełnoletność osiąga się wraz z ukończeniem 18 roku życia bądź poprzez zawarcie związku małżeńskiego przez osobę małoletnią (o takiej możliwości >>>)

19.3. Ubezwłasnowolnienie

Ubezwłasnowolnienie to całkowite lub częściowe odebranie osobie fizycznej zdolnosci do czynności prawnych. Może to nastąpić wskutek choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego rodzaju zaburzeń psychicznych, w szczególności pijaństwa lub narkomanii, nie jest w stanie kierować swym postępowaniem.

Oboba fizyczna posiadająca częściową zdolność do czynności prawnych może być ubezwłasnowolniona jedynie całkowicie. Osobę o pełnej zdolności do czynnosci prawnych można ubezwłasnowolnić całkowicie (nie posiada wówczas zdolności do czynnosci prawnych) lub częściowo (posiada wówczas częściową zdolność do czynności prawnych). Decyzję o ubezwłasnowolnieniu podejmuje sąd na wniosek rodziny.

19.4. Uznanie za zmarłego

Śmierć osoby fizycznej stanowi rzeczywisty koniec posiadanej przez nią zdolności prawnej. Stwierdzenie takie musi być spostrzegana jako truizm. Istnieją jednakże sytuacje, w których fakt śmierci nie jest oczywisty. Za takie uważa się zaginięcie osoby oraz udział w katastrofie, w której nie można jednoznacznie zidentyfikować zwłok.

Zaginiony może być uznany za zmarłego, jeżeli upłynęło lat dziesięć od końca roku kalendarzowego, w którym według istniejących wiadomości jeszcze żył. W razie, gdyby w chwili uznania za zmarłego zaginionyukończył siedemdziesiąt lat, do uznania za zmarłego wystarcza upływ pięciu lat. Uznanie za zmarłego nie może nastąpić przed końcem roku kalendarzowego, w którym zaginiony ukończyłby dwadzieścia trzy lata. W przypadku ww. katastrofy, wystarcza sześć miesięcy od dania katastrofy, by uznać za zmarłe osoby potencjalnie uczestniczące w tymże wypadku.