20.1. Istota osobowości prawnej

Słowo osoba w naturalny sposób kojarzy nam się z człowiekiem. Jest to zresztą pojęcie stosunkowo młode i powstało w związku z chrześcijańską wizją człowieka. W prawie cywilnym przez osobę rozumie się podmiot działający, dokonujący czynności przynoszących w zamyśle skutki prawne.
Poznaliśmy poprzednio znaczenie pojęcia osoby fizycznej, która w pełni odpowiada naszemu intuicyjnemu rozumieniu pojęcia osoby. Czas zatem na dopełnienie dzieła i wyjaśnienie znaczenia osobowości prawnej.
Początkowo, prawo czynienia czegokolwiek w sferze prawnej miał wyłącznie człowiek. Z czasem pojawiła się potrzeba działania na większą skalę. Zaczęły powstawać przedsiębiorstwa i inne organizacje skupiające aktywność kilku, kilkunastu a nawet kilkuset osób. Powstał problem, kto powinien decydować w imieniu całości i ponosić za te decyzje odpowiedzialność. Najlepszym rozwiązaniem okazało się nadanie tym organizacjom podmiotowości przynależnej dotychczas jedynie osobom fizycznym – podmiotowości niezależnej prawnie od osób powołujących tę organizację.
Osobowość prawna to zatem cecha niektórych organizacji, polegająca na niezależnym od ludzi dokonywaniu czynności prawnych na własny rachunek, ryzyko i odpowiedzialność.

20.2. Rodzaje osób prawnych

Osobami prawnymi są wszelkie organizacje, którym taki status nadaję przepisy prawne. Istnieją dwa sposoby nadawania takiego charakteru. Po pierwsze, może to się odbywać na mocy odrębnych, specjalnie ku temu ustanowionych aktów normatywnych (np. specjalna ustawa, by powołać do życia daną organizację.). Dotyczy to m.in. Skarb Państwa, Polską Akademię Nauk, Najwyższą Izbę Kontroli czy Narodowy Bank Polski. W drugim przypadku, przepisy nadają osobowość prawną każdej organizacji przyjmującej daną formę prawną (każdy podmiot decydujący się funkcjonować w ramach określonej formy prawnej otrzymuje de iuris osobowość prawną). Ta druga sytuacja odnosi się przede wszystkim do spółek kapitałowych (S.A. oraz Sp. z o.o.), spółdzielni i przedsiębiorstw państwowych, fundacji i stowarzyszeń oraz gmin i powiatów.

20.3. Zdolność osób prawnych

Osoby prawne, w odróżnieniu od osób fizycznych, nie posiadają pośrednich form uprawnień związanych z czynnościami prawnymi. Osoba prawna uzyskuje zdolność prawną oraz pełną zdolność do czynności prawnych wraz z powołaniem (organizacje powołane odrębnymi aktami normatywnymi) bądź w momencie wpisu do Krajowego Rejestru Sądowego (KRS). Powyższych uprawnień nie można ograniczyć. Podmiot traci jest wraz z wykreśleniem z rejestru. Istotną kwestią jest fakt, że konstytutywny moment nie jest związany z podpisaniem umowy o utworzeniu podmiotu ani też uchwala o jego rozwiązaniu, ale chwila rejestracji bądź derejestracji.

20.4. Krajowy Rejestr Sądowy

Krajowy Rejestr Sądowy został utworzony w oparciu o ustawę z dnia 20 sierpnia 1997 r. o Krajowym Rejestrze Sądowym. Działa od dnia 1 stycznia 2001 r. Jest to w istocie ogromna, ogólnopolska baza danych na temat podmiotów posiadających osobowość prawną i funkcjonujących w Polsce (w istocie nie dotyczy wszystkich, lecz zdecydowanej większości podmiotów). Rejestr prowadzony jest przez sądy gospodarcze właściwe miejscowo. Każdy podmiot rejestrowany jest w postaci elektronicznej, ale dla każdego z nich przechowuje się w postaci tradycyjnej (papierowej) wszelkie dokumenty uwiarygodniające dane zamieszczone w rejestrze (włącznie ze wzorami podpisów). Rejestr jest jawny. Dostęp do danych w nim zawartych może mieć każdy, kto uzyska zezwolenie – warunkiem jest wskazanie przyczyny zainteresowania się danym podmiotem.
Rejestr składa się z trzech części: