ABC prawa - Temat 3. Stosunki i zdarzenia prawne"

abcprawa.pl

3. Stosunki i zdarzenia prawne

3.1. Inicjacja stosowania norm prawnych

Normy prawne, jak już wspomniałem, stosuje się jako konsekwencję zmiany pewnego stanu rzeczy. Hipoteza normy mówi: "kto i w jakich okolicznościach". Musi zatem zdarzyć się "coś" by "w pewnych okolicznościach" mógł znaleźć się "ktoś". Takie zdarzenie nazywa się zdarzeniem prawnym.

Zdarzeniem prawnym jest każda zmiana rzeczywistości (działanie człowieka lub natury), która powoduje, że "ktoś" staje się adresatem normy prawnej.

3.2. Stosunek prawny

Jeżeli ma miejsce określone zdarzenie prawne, w odniesieniu do adresata normy zaczyna się stosować dyspozycję z tej normy płynącą, a w razie czego również wyciągać sankcje w niej zawarte. Oznacza to, iż wobec kogoś wymaga się określonych zachowań (działania bądź powstrzymania się od działania) lub też daje się komuś prawo do określonych żądań.

W sytuację taką zaangażowany jest nie tylko adresat. Jeżeli ktoś coś musi lub czegoś nie może, zawsze ktoś inny ma prawo wymagać takich zachowań (np: kontrahent, żona czy instytucja państwowa). Gdy komuś przyznaje się prawo do żądania czegoś, to zawsze ktoś zobowiązany jest do realizacji tego żądania.

Stosowanie normy prawnej powoduje zatem powstanie szczególnej relacji pomiędzy co najmniej dwoma podmiotami. Jedna strona ma prawo żądać (prawo do roszczenia) a druga ma obowiązki prawne. Taka relacja to inaczej stosunek prawny. Od stosunku społecznego różni się on faktem, iż treść stosunku wynika z normy prawnej.

Rys. 3.2.1. Konstrukcja stosunku prawnego

Źródło: www.abcprawa.pl

Przykład:

Art. 613. § 1. KC Przez umowę kontraktacji producent rolny zobowiązuje się wytworzyć i dostarczyć kontraktującemu oznaczoną ilość produktów rolnych określonego rodzaju, a kontraktujący zobowiązuje się te produkty odebrać w terminie umówionym, zapłacić umówioną cenę oraz spełnić określone świadczenie dodatkowe, jeżeli umowa lub przepisy szczególne przewidują obowiązek spełnienia takiego świadczenia.

Zawarcie przez rolnika i zakład przetwórstwa spożywczego umowy kontraktacji oznacza powstanie stosunku prawnego, w którym:

a) rolnik jest podmiotem obowiązku, gdyż musi dostarczyć przetwórcy (podmiotowi prawa) "oznaczoną ilość produktów rolnych określonego rodzaju", natomiast przetwórca może się tego domagać,

b) przetwórca jest także podmiotem obowiązku, gdyż rolnik (podmiot prawa) może żądać od niego "odbioru produktów w terminie umówionym, zapłacenia umówionej ceny oraz spełnienia określonego świadczenia dodatkowego, jeżeli umowa lub przepisy szczególne przewidują obowiązek spełnienia takiego świadczenia".

3.3. Rodzaje stosunków prawnych

Stosunki prawne wynikają z norm prawnych i osadzone są w konkretnych okolicznościach życia. Ich liczba i różnorodność jest przeogromna. Sklasyfikowanie ich jest niezwykle trudne i wykraczające poza ramy tego przedmiotu. Warto jednak zwrócić uwagę na dwie ich cechy stosunków prawnych.

Po pierwsze, różna może być pozycja prawna poszczególnych podmiotów stosunku prawnego. Podmioty mogą mieć status równorzędny jak w stosunkach cywilnoprawnych - np. prawo cywilne, prawo pracy. Status podmiotów może być jednak nierównorzędny - np. organ administracyjny wydający decyzję administracyjną (stosunek administracyjnoprawny) czy sąd wydający wyrok więzienia za morderstwo (stosunek karnoprawny). Uwaga! Sąd i organ administracyjny może być również podmiotem stosunku cywilnoprawnego (np. kupując materiały biurowe).

Po drugie, stosunki prawne mogą mieć charakter jednostronny (każda osoba jest albo podmiotem obowiązku albo podmiotem prawa), lub też, jak w przykładzie o kontraktacji, pozycje osób mogą się zmieniać (charakter dwustronny).

3.4. Rodzaje zdarzeń prawnych

Zdarzeniem prawnym jest każde rzeczywiste wydarzenie, które powoduje powstanie, zmianę bądź zakończenie stosunku prawnego.

Zdarzenia te mogą być zależne od woli człowieka (np. sprzedaż samochodu, zawarcie małżeństwa) lub też niezależne od niej (np. zniszczenia spowodowane wichurą, śmierć człowieka). Pamiętać trzeba, że nie chodzi tu o świadomość, lecz o działanie człowieka pod wpływem jego woli. Działaniu człowieka zgodnemu z jego wolą może towarzyszyć wyrażanie woli (słowem, pismem czy w jakikolwiek sposób okazywać on może, iż chodzi mu o powstanie, zmianę lub rozwiązanie stosunku prawnego). W tej sytuacji mówi się o aktach prawnych. Jeżeli człowiek działa świadomie i zgodnie z własna wolą, lecz nie towarzyszy temu wyrażanie woli mamy do czynienia z czynem.

Rys. 3.4.1. Klasyfikacja zdarzeń prawnych

Schemat organizacyjny

Źródło: www.abcprawa.pl [za:] Siuda W., Elementy prawa dla ekonomistów, Scriptum, Poznań 1993

Akty prawne dzielą się na trzy kategorie:

a) czynności prawne - świadome działanie jednej lub kilku osób wyrażające się oświadczeniem woli, mające na celu wywołanie skutków prawnych (np. zawarcie umowy),

b) decyzje administracyjne - decyzje wydawane w danych sprawach przez organy władzy publicznej (np. zgoda na budowę domu wydana przez urząd nadzoru budowlanego),

c) konstytutywne orzeczenia sądowe - decyzje sądu w danej sprawie zmieniające stan zainteresowanych stron (np. decyzja o podziale majątku rozwodzących się małżonków); sąd może również wydawać orzeczenia deklaratywne (np. orzeczenie, iż złożono żądane dokumenty), lecz te nie są aktami prawnymi.

Czyny prawne to wszystkie działania zgodne w wolą człowieka, którym nie towarzyszy wyrażanie woli wywołania skutków prawnych. W zależności od zgodności z obowiązującymi przepisami prawnymi, czyny dzieli się na:

a) dozwolone - nie zakazane przez prawo (np. jazda na rowerze - jest się wówczas adresatem norm prawa o ruchu drogowym)

b) niedozwolone - zakazane przez prawo (np. kradzież jabłek z nie swojego sadu - jest się adresatem art.123 KW)

Ćwiczenia:

3.1. Zastanów się, które z twoich zachowań (lub zachowań z twojego otoczenia) mogłyby spowodować powstanie stosunku prawnego - wymień trzy. Określ ich rodzaj.

3.2. Scharakteryzuj stosunek prawny wynikający z poniższych przepisów:

a) Art. 217. § 1. KK Kto uderza człowieka lub w inny sposób narusza jego nietykalność cielesną, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do roku.

b) Art. 120. § 1. KW Kto w celu przywłaszczenia dopuszcza się wyrębu drzewa w lesie albo kradnie lub przywłaszcza sobie z lasu drzewo wyrąbane lub powalone, jeżeli wartość drzewa nie przekracza 75 złotych podlega karze aresztu, ograniczenia wolności albo grzywny.

Legenda:

KC - Kodeks cywilny

KK - Kodeks karny

Konst.RP – Konstytucja Rzeczpospolitej Polskiej więcej>>>

KW - Kodeks wykroczeń więcej>>>